Những người bất đồng chính kiến Việt Nam bị nhắm tới ngay cả ở nước ngoài, trong khi EU tập trung vào thương mại

Việt Nam đang giam giữ Hiệp Trần (Hiep Tran), một nhà hoạt động người Úc, sau khi ông mất tích tại Campuchia cách đây một tháng cùng với hai người bất đồng chính kiến khác. Tổ chức Human Rights Watch cho biết Việt Nam không có tiến bộ nào về quyền lao động, bất chấp các hiệp định thương mại với các nước châu Âu, những hiệp định nhằm đảm bảo khả năng tiếp cận các nguyên tố đất hiếm để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Hà Nội (AsiaNews) – “Tôi chưa bao giờ vượt qua biên giới”, Hiep Tran, một nhà hoạt động mang quốc tịch Úc, đã nói với gia đìnhtừ nơi giam giữ ở Việt Nam, trong một thông điệp gửi qua lãnh sự quán Úc.

Tran mất tích vào ngày 18 tháng 9 tại Campuchia, nơi ông đang lưu trú cùng hai nhà hoạt động gốc Việt khác.

Mười ngày sau, chính quyền Việt Nam tại Hà Nội thông báo đã bắt ông, đồng thời xác nhận cũng đang giam giữ Nguyễn Đức Thuận, công dân Na Uy, và Thái Công Trường Sơn. Cả ba bị cáo buộc nhập cảnh trái phép để thực hiện các hành vi khủng bố và phá hoại.

Tran là thành viên của Việt Tân, một tổ chức chính trị trong cộng đồng người Việt hải ngoại mà Hà Nội xếp vào loại tổ chức khủng bố. Các viên chức lãnh sự Úc chỉ có thể gặp ông vào ngày 15 tháng 10, gần một tháng sau khi ông biến mất.

Vợ ông, Chloe Dang, cho biết chồng bà đang trong tình trạng tâm lý mong manh, bị nỗi sợ hãi chi phối và đang gặp vấn đề về huyết áp. Theo gia đình, chính quyền Việt Nam vẫn chưa cung cấp đủ thông tin chi tiết về các cáo buộc đối với ông.

Đàn áp xuyên quốc gia

Vụ của Hiep Tran chỉ là một trường hợp nữa của đàn áp xuyên quốc gia, tức là những thực tiễn mà qua đó một nhà nước tìm cách bịt miệng các đối thủ và những người chỉ trích, kể cả khi họ ở nước ngoài. Ở Đông Nam Á, điều này thường liên quan đến các chính quyền độc tài của Campuchia, Lào, Việt Nam, và thường cả Thái Lan.

Theo Phil Robertson, giám đốc Asia Human Rights and Labour Advocates, Hà Nội “không chỉ có năng lực làm điều này mà còn có ý chí chính trị” để bắt cóc người ở nước ngoài. “Tất cả những gì họ cần là một đối tác sẵn lòng.”

Có nhiều tiền lệ. Trong một cuộc phỏng vấn gần đây với The Vietnamese Magazine, Robertson nêu trường hợp Đường Văn Thái, một blogger chỉ trích chính phủ, mất tích ở Thái Lan vào tháng 4 năm 2023, rồi sau đó xuất hiện trở lại trong sự giam giữ của Việt Nam.

Năm 2024, anh bị kết án 12 năm tù vì tội tuyên truyền chống nhà nước. Một trường hợp khác là Y Quỳnh B’Đăp, một nhà hoạt động người dân tộc Ê Đê và là đồng sáng lập nhóm Montagnards Stand for Justice.

Sau khi được cơ quan tị nạn của Liên Hợp Quốc cấp quy chế tị nạn và sống ở Thái Lan từ năm 2018, ông bị dẫn độ về Việt Nam vào tháng 11 năm 2025, bất chấp lời kêu gọi của các tổ chức nhân quyền lo ngại nguy cơ bị tra tấn và đối xử tệ.

Kiểm duyệt trực tuyến và các bản án vì bất đồng chính kiến

Ở Việt Nam, nhiều người bất đồng chính kiến bày tỏ quan điểm qua blog, video và mạng xã hội, lên tiếng chống tham nhũng, lạm quyền của chính quyền, thu hồi đất đai và các hạn chế đối với tự do tôn giáo. Tuy nhiên, Internet cũng là một trong những không gian chính chịu sự giám sát của nhà nước.

Trong báo cáo Freedom on the Net 2025, Freedom House cho Việt Nam 22 trên 100 điểm về tự do Internet. Một nghị định ban hành vào tháng 11 năm 2024 yêu cầu các nền tảng phải nhận diện và gỡ bỏ nội dung bất hợp pháp, xác minh danh tính người dùng, lưu giữ và cung cấp dữ liệu cho nhà chức trách, với rất ít biện pháp bảo vệ trước nguy cơ lạm dụng.

Vào tháng 5 năm 2025, Bộ Thông tin và Truyền thông đã chặn Telegram, cáo buộc nền tảng này phát tán nội dung chống lại chính phủ.

Bộ luật hình sự của nước này cũng cung cấp các công cụ để truy tố những người chỉ trích chính quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Chẳng hạn, Điều 331 được dùng để truy tố những cá nhân đã thực thi các quyền tự do của mình theo cách mà chính phủ cho là xâm phạm lợi ích của nhà nước, một cách diễn đạt mà Human Rights Watch (HRW) mô tả là mơ hồ và dễ bị áp dụng tùy tiện.

Trong một báo cáo tháng 4 năm 2025, tổ chức này xác định có ít nhất 124 người bị bỏ tù từ năm 2018 đến tháng 2 năm 2025 theo Điều 331.

Theo cùng điều khoản này, các nhà hoạt động về quyền đất đai Võ Thị Phụng và Nguyễn Văn Tống bị truy tố vào tháng 10 năm ngoái sau khi bị bắt giữ vì phản đối việc xây dựng một khu công nghiệp trên đất bị chính quyền địa phương thu hồi.

Một trường hợp tiêu biểu khác là Hoàng Thị Hồng Thái, một nhà bình luận chính trị, trong nhiều năm đã chia sẻ các nhận xét về tình hình chính trị và xã hội của đất nước trên mạng xã hội, thu hút 118.000 người theo dõi.

Vào tháng 4 năm 2025, sau khi bị cảnh sát thẩm vấn về các bài đăng của mình, nữ blogger viết rằng bà buộc phải chọn giữa việc tiếp tục bày tỏ quan điểm và chăm sóc đứa con trai tự kỷ. Vài ngày sau, bà tiếp tục viết. Bị bắt vào ngày 7 tháng 1 năm nay, bà bị kết án sáu năm tù vào ngày 29 tháng 7 vì tội tuyên truyền chống nhà nước.

Theo HRW, hơn 160 tù nhân chính trị đang bị giam giữ ở Việt Nam. Vì lý do này, tổ chức đã đưa ra một lời kêu gọi hôm qua gửi Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen, trùng với chuyến thăm Copenhagen của Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm.

Trong tuyên bố, HRW lên án việc đàn áp gia tăng trong thập kỷ qua, giai đoạn mà, như Robertson cũng lưu ý, “sự đồng thuận quốc tế về việc gây áp lực lên Việt Nam đã tan biến” vì cộng đồng quốc tế “quá háo hức giao thương với Việt Nam đến mức bỏ qua các vi phạm nhân quyền”.

Công nhân Việt Nam (vẫn) không có công đoàn

Ba ngày trước, Hà Nội đã ký một hiệp định thương mại tự do với Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein; sau thỏa thuận năm 2020, các nước Liên minh châu Âu cũng có thể sớm ký các hiệp định mới.

Theo Robertson, việc Nguyễn Đức Thuận là công dân Na Uy có thể đã giúp ông tiếp cận dịch vụ lãnh sự trước khi hiệp định được ký, một dấu hiệu cho thấy các cuộc đàm phán thương mại có thể được dùng làm đòn bẩy đối với chính phủ Việt Nam.

Tuy nhiên, các nước châu Âu cho đến nay chỉ dừng ở việc ghi nhận những lời hứa của Hà Nội mà không kiểm chứng xem các cam kết đã thực sự được thực hiện hay chưa, và điều này diễn ra bất chấp hiệp định thương mại tự do đã ký giữa Liên minh châu Âu và Việt Nam, trong đó có các điều khoản về quyền lao động, chẳng hạn như tự do lập hội và việc công nhận hiệu quả thương lượng tập thể.

Một báo cáo công bố hôm nay giải thích rằng ở Việt Nam không có công đoàn nào thực sự độc lập, vì Đảng Cộng sản tiếp tục ngăn cản người lao động tự do tổ chức bên ngoài các cơ cấu do nhà nước kiểm soát.

Theo HRW, các cải cách mà Hà Nội công bố đã không đưa ra được các thủ tục hiệu quả cho phép người lao động thành lập và điều hành các tổ chức tự chủ. Hơn nữa, Hà Nội còn bắt giữ những người cố gắng viện dẫn các hiệp định này để đảm bảo việc tôn trọng quyền lao động.

Năm 2019, nhà báo Phạm Chí Dũng bị bắt vì viết thư cho các thành viên Nghị viện châu Âu, thúc giục họ hoãn việc phê chuẩn Hiệp định Thương mại Tự do EU-Việt Nam cho đến khi có tiến bộ về nhân quyền.

Năm 2021, các nhà hoạt động quyền lao động Mai Phan Lợi và Đặng Đình Bách bị bắt; họ đã tìm cách tham gia nhóm tư vấn được thành lập theo hiệp định để giám sát việc thực thi, nhóm vốn được dự kiến có sự tham gia của xã hội dân sự.

Vào tháng 4 năm 2024, cảnh sát bắt Nguyễn Văn Bình và Vũ Minh Tiến, những người đã vận động cho các cải cách thực chất hơn về tự do lập hội và quyền công đoàn.

Dù vậy, vào tháng 1 năm nay, Brussels và Hà Nội đã nâng quan hệ lên thành đối tác chiến lược toàn diện. Thực tế, châu Âu quan tâm đến tài nguyên khoáng sản của Việt Nam, tìm cách thúc đẩy hợp tác để đảm bảo nguồn cung vonfram, đất hiếm và các khoáng sản chiến lược khác, nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Chính trong bối cảnh này, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm đang thăm châu Âu.